در جهان امروز، فضای مجازی نه صرفاً یک ابزار ارتباطی، که بستری فراگیر برای تعاملات فکری، فرهنگی و اجتماعی انسانها محسوب میشود. گستره نفوذ این فضا، محدودیتهای سنتی مرزها و زبانها را درنوردیده و آن را به میدانی بینظیر برای انتقال مفاهیم و ارزشها بدل کرده است. در چنین شرایطی، ضرورت بهرهگیری از این ظرفیت عظیم برای معرفی پیامبر اکرم(ص) و تبیین ابعاد گوناگون سیره ایشان، امری اجتنابناپذیر است.
این ضرورت، افزون بر جنبه اطلاعرسانی، ریشه در نیاز روزافزون جامعه بشری به الگوهای اخلاقی مبتنی بر عقلانیت، مدارا و عدالت دارد. از آنجا که پیام نبوی، حاوی آموزههایی جهانی برای زیست مسالمتآمیز و کرامتبخش انسانهاست، معرفی درست و بیپیرایه آن در فضای مجازی، میتواند نقشی کلیدی در کاهش سوءفهمها و ایجاد زمینههای تفاهم ایفا کند. اما این فرصت، زمانی به شکوفایی مطلوب میرسد که فضای مجازی از سطح انتقال اطلاعات صرف فراتر رفته و به عرصهای برای همدلی مبتنی بر آگاهی تبدیل شود.
بنابراین، بهرهگیری از فضای مجازی در معرفی پیامبر اکرم(ص)، نه یک اقدام تزیینی یا مقطعی، بلکه رویکردی راهبردی و مستمر است که نیازمند تولید محتوایی عمیق، مستند و متناسب با ذائقه فکری مخاطبان گوناگون است. چنین رویکردی، میتواند چهره واقعی اسلام ناب را در آیینه رسانههای نوین بازتاب دهد و زمینهساز همدلیهای معنادار در سطحی جهانی باشد؛ همدلیهایی که ریشه در درک مشترک از ارزشهای انسانی و احترام به تنوع فرهنگی دارد.
همزمان با میلاد مبارک و مسعود حضرت نبی مکرم اسلام، حضرت محمد(ص) در این زمینه با حجتالاسلام علیرضا محمدلو، مدیر گروه مطالعات دین و روحانیت پژوهشکده مطالعات حکمرانی، مدرس حوزه و دانشگاه به گفتوگو نشستهایم. مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانیم.
ایکنا ـ بسیاری معتقدند فضای مجازی امروز بیش از آنکه به وحدت کمک کند، به افتراق دامن زده است. شما بهعنوان یک کارشناس ارتباطات و رسانه، اولین گام عملی برای تغییر این مسیر و تبدیل فضای مجازی به بستری برای همدلی حول محور پیامبر اکرم(ص) چیست؟
امروز در عصر جامعهای شبکهای و مبتنی بر پلتفرمها زیست میکنیم. این جهان پلتفرمی، اقتضائات خاص خود را دارد و متغیرها و مؤلفههای ویژهای را پیش روی ما قرار میدهد که باید به آنها توجهی ژرف شود. مثلث این جامعه پلتفرمی، از سه رکن «انسان»، «الگوریتم» و «محتوا» شکل گرفته است. اگر بخواهیم در این فضا نقشی مؤثر ایفا کنیم، ناگزیر از آنیم که نسبت به این متغیرها، نحوه تعامل، بهرهگیری و جایگیری آنها، تسلطی حرفهای و دانشی کافی داشته باشیم.
اما مسئلهای که این فضا پدید میآورد، آن است که اقتضای جهان و جامعه پلتفرمی، شبکهایشدن و بهتدریج، اتمیزهشدن فضا است. چراکه، جامعه شبکهای، در مسیر خود، از تصلب حداکثری و تسلط ساختارها عبور میکند و بهگونهای در دوگانه «عامل و ساختار»، به سمت احیای عاملیت و احقاق حقوق فردی و شهروندی گام برمیدارد. در جهانی که بهویژه در تمدن غرب، بنیاد خود را بر فربه شدن ساختارها نهاده است – چنانکه زیمل در تعبیر خود از «فرهنگ عینی» در برابر «فرهنگ ذهنی» یا عاملها، از تراژدی فرهنگ سخن میگوید – این بلعیدهشدن عاملها رخ مینماید؛ به تعبیری، مرگ سوژهها رقم میخورد. یعنی ساختار چنان فربه میشود که انسانها، بهتدریج، عاملها و سوژهها کوچکتر، ضعیفتر و لاغرتر میشوند و این روند به اتمیزهشدن حداکثری فضای اجتماعی میانجامد.
جامعه شبکهای، در تلاش است تا به تعبیر کاستلز، صورتبندی تازهای به فضای امروز ببخشد و زمینهای فراهم آورد تا عاملها بیشتر دیده شوند، صدایشان بهتر شنیده شود و بازیگرانی مؤثر باشند. با این حال، این فضا بهطور طبیعی، نتوانسته است چنین وعدهای را محقق کند؛ بلکه برعکس، ممکن است به تسلط بیشتر ساختار بینجامد. بههر روی، این وضعیت، همچون شمشیری دولبه، دارای سویههایی متناقض است. این پراکندگی، کوچکسازی و جداییافتادگی، میتواند به قطبیشدن و دوری روزافزون انسانها از یکدیگر بیانجامد؛ بهگونهای که هر انسان، در فضای پلتفرمی، خود را صاحب تریبون و قابلیت دیدهشدن بپندارد، اما از دیدن دیگری غافل شود و حتی به نوعی ازخودبیگانگی دچار شود.
نکته کلیدی آن است که در این مسیر، همان سه مؤلفه اصلی – انسان، الگوریتم و محتوا – همچنان محوریت دارند. برای آنکه بتوانیم حول محور «رحمت للعالمین» و وجود نازنین پیامبر اکرم(ص)، یک دال مرکزی و مخرج مشترک معنایی تعریف کنیم، باید بر تولید و طراحی محتوایی همگرا، وحدتساز و وحدتآفرین در این مثلث، تمرکز ورزیم. محتوایی که خود، معنایی بالادستی برای این سه ضلع فراهم آورد و اضلاع مثلث را به یکدیگر نزدیکتر کند. یعنی هرگاه محتواهای معناساز و وحدتبخش در دسترس باشند، طبیعتاً کاربران به نقطه اشتراک معنایی دست مییابند و الگوریتم و پلتفرم نیز خود را بهگونهای تنظیم میکند که حول آن معنا و محتوا، به یک وضعیت اجتماعی مشترک و متحد دست یابند.
این همان راهبردی است که میتواند وضعیت پراکنده و اتمیک کنونی را به وضعیت اجتماعی همگرا، همسو و حول محور وجود حضرت رسول(ص) بدل کند. زندگی، اندیشه و کنشِ پیامبر اکرم در عرصه سیاسی و اجتماعی – که تبلور آن در مدینهالنبی تجلی یافت – رهآوردی جز کنار زدن ظلمتها و افتراقها و نیل به نور و اتحاد نداشت. این خود، پیامی بزرگ است که در فضای مجازی، میتواند به دادههایی متکثر و متقاطع مبدل شود و وضعیتی متحد و همآوا پدید آورد. بهنظر میرسد که این مسیر، میتواند راهبرد ما در جهت وحدت هرچه بیشتر جهان انسانی و جهان اسلامی باشد.
ایکنا ـ بسیاری از مخاطبان غیرمسلمان، اسلام را با مفاهیمی، چون خشونت و تکفیر میشناسند. فضای مجازی با چه راهکارهای ارتباطی مشخصی میتواند این کلیشهها را بشکند و چهره «رحمة للعالمین» را بهعنوان هویت اصلی اسلام تثبیت کند؟
به هر حال، دشمنان اسلام همواره کوشیدهاند تا از راهبرد «دیگریسازی» برای تثبیت و توسعه موقعیت خود بهره گیرند. این رویه در مواجهه با جهان اسلام، با شدت و تکثیر بیشتری دنبال شده است؛ از جمله از طریق راهبرد «اسلامهراسی» که در بستر آن، کلیشههایی همچون خشونت، تکفیر و محورهایی چون داعش، طالبان و هویتهای ساختگی و ضعیف از اسلام ارائه میشود. این هویتهای مصنوعی و نسخههای بدل، همگی در خدمت این هدف هستند که چهره «دیگری غرب» بهعنوان رقیب، در تقابل تمدنی مورد اشاره هانتینگتون، حاشیهنشین و دشمن جلوه داده شود؛ تا از این رهگذر، غرب بتواند موقعیت خود را بهبود بخشد و در نبرد تمدنی، پیروز میدان باشد.
با این حال، آنچه بهعنوان راهبرد کارآمد در فضای مجازی قابل طرح است، بهتصویر کشیدن چهره رحمانیت و «رحمةللعالمین» حضرت پیامبر(ص) بهعنوان دال مرکزی انسانی، جهانی و فراگیر است. مهربانی، ویژگیای جهانشمول است که نه مسلمان و غیرمسلمان میشناسد و نه شرق و غرب. درواقع رحمانیت و مهربانی، تیپ اصلی، فیگور محوری و رویکرد بنیادین اسلام را تشکیل میدهد. پیامبر اکرم، دعوت خود را با همین چهره آغاز کرد و سایر شاخهها و فروعات دین – از جهاد و احکام گرفته تا واجبات، محرمات، مستحبات، مکروهات و دیگر هنجارها – همگی حول محور مهربانی شکل گرفتهاند. حتی در مقام اجرای حدود یا تنبیه خطاکاران، نگاه ایشان بر آن بود که چهره رحمت و رحمانیت اسلام در عرصه عمومی خدشهدار نشود. بهعبارتی، تمامی این احکام و پروتکلها، از جمله «اَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّار» که در جای خود برای صیانت از اجتماع مؤمنان وضع شده، در نهایت در خدمت حراست از همان چهره مهربانی است؛ چنانکه ساختن جادهای امن برای مهربانی، نیازمند خطکشیها و پروتکلهایی است که بدون آنها، امکان تحقق خیر عمومی و خیر کثیر فراهم نمیشود.
پس، همه این بایدها و نبایدها، هنجارها و ارزشهای اعتقادی و ایدئولوژیک، در حقیقت برای هموار کردن مسیری است که در آن، هویت اصیل دین به نمایش درآید؛ از این رو، لازم است که منطق دین را در فضای ارتباطی پدیدآمده در عصر پلتفرمها، توسعه دهیم و تولیدات محتوایی خود را در راستای ارتباطی جدی با جهان اسلام، جهان بینالملل و عرصه جهانی سامان دهیم. این منطق باید در حوزههای گوناگون سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و امنیتی به دنیا ارائه شود؛ چراکه امروزه، «هویت» به دغدغه محوری جهان تبدیل شده است. همگان در پی تثبیت «کیستی» و «چیستی» خود هستند. هانتینگتون در کتاب «هویت آمریکا» به صورت جدی، آسیبشناسی میکند که آمریکای امروز در بحران هویت دستوپنجه نرم میکند؛ از مهاجرانی که در آن سرزمین احساس هویتی ندارند، تا شهروندانی که بهدلیل فشارهای اقتصادی یا سیاسی قصد ترک آن کشور را دارند، و نیز خانوادهای که با چالشهای بنیادین روبرو شده است. اما این معضل، مختص آمریکا نیست؛ بلکه پدیدهای جهانی است و اسلام، نسخهای جدی برای حل، ترمیم و بهینهسازی مسئله هویت انسان ارائه میدهد.
نکته کلیدی آن است که راهبرد جذب در اسلام، از نقطه بحران هویت آغاز میشود؛ همانجایی که انسان نمیداند از کجا آمده و به کجا میرود. اسلام با جمله «قولُوا لا اِلهَ اِلَّا الله تُفلحُوا»(بگویید معبودی جز الله نیست تا رستگار شوید)، در واقع با معناسازی درباره مبدأ و معاد، به انسان امروز که بزرگترین دغدغهاش را در این پرسشها مییابد، پاسخ میدهد. اما غرب، از طریق «نسیان مهندسیشده» و با بهرهگیری از سرگرمیها، بهگونهای تعمّدی فرصت تأمل هویتی را از انسان میگیرد تا بحران را بپوشاند. این پوشش، البته پایدار نیست. اسلام، در مقابل، با مواجهه رودررو با مسئله هویت، از راهِ منطق، گفتوگو، معناسازی، معناپردازی و مباحث معرفتی، میکوشد تا این بحران را به ساحل آرامش، معنویت و معنا برساند و ما امروز در فضای ارتباطی نوین، میتوانیم از این قوت، قدرت و ظرفیت عظیمِ اسلام برای پاسخگویی به نیاز هویتی انسان معاصر بهخوبی بهره بگیریم.
ایکنا ـ فضای مجازی امکان گفتگوی دوسویه را فراهم کرده است. چگونه میتوان از ظرفیت بحثهای گروهی مدیریتشده برای اشتراکنظری کاربران اهل سنت و شیعه درباره مهربانی پیامبر با غیرمسلمانان استفاده کرد، بهگونهای که این گفتوگوها خود به مستند زندهای از وحدت عملی تبدیل شوند؟ مکانیسم پیشنهادی شما برای مدیریت اختلافنظر در این فضا چیست؟
در فضای گفتوگو، ضروری است که از نقاط مشترک و وجوه اشتراک آغاز کنیم. بحث نکردن درباره نقاط اختلاف و عبور از آنها، شاید تا سطحی قابلقبول باشد، اما در لایهای عمیقتر، ناگزیر و ناچار باید با این مسئله سخت مواجه شویم. آنچه میتواند این مواجهه را تسهیل کند و از اختلافات به سود جهان اسلام بهره گیرد، نخست آن است که بدانیم ما از یک افق مشترک برخورداریم؛ افقی که همانا عزت اسلام و مسلمین است. پیشرفت اسلام، مهمترین نقطه اشتراک ماست؛ چراکه ما در بستر یک نزاع تمدنی و درگیر در جنگی تمدنی قرار داریم.
امروزه بهوضوح شاهدیم که آمریکا و اسرائیل، با بهکارگیری استراتژیهای گوناگون – گاه از طریق جنگ، گاه با بحرانسازی اقتصادی، گاه با دامنزدن به بحرانهای اجتماعی و گاه با گسترش وابستگیها – در تلاشاند تا بر جهان اسلام تأثیر گذارند. راهبردی که میتواند ما را از سیطره استکبار نجات دهد و وابستگیها را به نقطه صفر برساند، آن است که بتوانیم همگی زیر یک چتر معنایی مشترک قرار گیریم. این چتر معنایی مشترک، جز از طریق راهبرد گفتوگویی منطقی، صریح و مبتنی بر نقاط اشتراک، حاصل نمیشود؛ بهگونهای که در نهایت، اختلافها و مسائل مرزی به حداقل برسند یا دستکم، گستره نقاط اشتراک ما توسعه یابد.
بهطور طبیعی، در فضای مجازی، گروههایی میتوانند بهعنوان کلونیهایی شکل بگیرند که افراد توانمند را برای تشکیل اتاقهای فکری گرد هم آورند؛ بهویژه آنکه روشنفکران مذاهب مختلف در چنین نشستهایی دور یکدیگر جمع شوند. بهعبارت دیگر، بایسته است که جریان اتحاد از مجامع روشنفکری آغاز شود و محور اصلی پرسش در این مجامع، این باشد که «چگونه میتوانیم در مواجهه با تمدن غرب – که امروزه چهره وحشی خود را با جنگ و کشتار در غزه، لبنان، عراق، یمن، سوریه و نیز جنگ تحمیلی علیه جمهوری اسلامی ایران بهنمایش گذاشته است، ایستادگی کنیم؟»
استکبار همواره مترصد است که جهان اسلام را در مقابل یکدیگر قرار دهد و کشورهای منطقه را علیه ایران بشوراند؛ خواه این کشورها قطر، امارات، عربستان، بحرین و کویت باشند، خواه با استراتژی جدید، عمان، پاکستان و ترکیه، و خواه از طریق برهمزدن نظمِ عراق. در این میان، تفاوتی در ماهیت این اقدامات نیست؛ چراکه مجموع این تلاشها، با رویکردی امنیتی–فرهنگی، درصدد برهمزدن وضعیت و برگرداندن تیغ جهان اسلام به سوی خود آن است تا به نوعی، جهان اسلام را به «خودکشی امنیتی–فرهنگی» بکشاند.
در چنین شرایطی، رهاورد راهبردی جهان اسلام میتواند آن باشد که روشنفکران جهان اسلام، چه در فضای مجازی و چه در فضای حقیقی، با محوریت این پرسش که «نظام تمدنی خود را چگونه مدیریت کنیم؟»، به طراحی و تدوین راهبردهایی بپردازند برای؛ خلع ید از جریان استکبار، به حداقل رساندن وابستگیها به استکبار و دستیابی به شبکهای مشترک اسلامی، هم در سطح گفتمانی، هم در سطح ساختاری و هم در سطح «امت واحد»(بینالملل اجتماعی).
ایکنا ـ در مواجهه با هجمههای اسلامهراسی، چگونه میتوان از سواد رسانهای انتقادی بهعنوان سپر فعال استفاده کرد تا مخاطب از حالت انفعال خارج شود و به کنشگری هوشمند در دفاع از چهره واقعی پیامبر(ص) تبدیل شود؟
برای آنکه بتوانیم مواجههای فعال با موجهای اسلامهراسی داشته باشیم، در بُعد سلبی، راهبرد مؤثر، «سواد رسانهای انتقادی» است. بهاینمعنا که مخاطب ما باید به گونهای مسلح شود که در سریعترین زمان ممکن، گارد دفاعی خود را در برابر محتوا بالا بگیرد؛ بهعبارتی، دارای «دروازهبانی محتوا و خبر» باشد و از لایههای مختلف، با پرسشهای گوناگون، به کالبدشکافی موج تهاجمی دشمن بپردازد. مخاطب باید از خود بپرسد – به تعبیر «هارولد لاسول»، که «چه کسی این پیام را ارسال کرده؟ برای چه مخاطبی؟ با چه هدفی؟ با چه ابزاری؟ منافع آن برای کیست؟ چه زیانی برای ما دارد و چه پشتصحنههایی میتواند داشته باشد؟» این طیف از پرسشها، امکان رمزگشایی از فرامتنها و زیرمتنهای تهاجم را فراهم میآورد و به خنثیسازی آن میانجامد.
اما در بُعد ایجابی و برای مواجههای تهاجمی و فعال، راهبرد اساسی آن است که ما «مولد پیام» باشیم، نه صرفاً «مصرفکننده پیام». بدینمعنا که باید با بهرهگیری از محتواهایی که در بستر دینی خودمان داریم، آنها را در قالبهای امروزی، همراه با هنر، ادبیات، رمان، شعر، داستان، قصه، سریال و فیلم سینمایی، تولید و به مخاطب جدید و نسل نو منتقل کنیم. نسل امروز، تشنه ادبیات، هنر، فرم و در عین حال، تشنه معناست. طبیعتاً ما میتوانیم این نسل را که چهبسا در بحران هویت بهسر میبرد، با تولید معنا و تولید مهربانی، به تصویری حقیقی از پیامبر اکرم(ص) هدایت کنیم.
تصویری که در آن، پیامبر نه تنها بهعنوان یک شاخص، استراتژی و راهبر در عرصه سیاسی سخت و جدی، بلکه دارای وجوه انسانی و اجتماعی بسیار نرم و امروزی نیز معرفی میشود. جهانی که امروزه، مبتلا به جنگها، توحشها و نامهربانیهاست، بهشدت نیازمند شخصیتی است که در عرصه سیاسی و اجتماعی، پیروزمند باشد و سعی میکند مدینهالنبی را شکل دهد، در عرصه انسانی و مردمی، چهرهای کاملاً مهربان، دوستداشتنی و رئوف داشته باشد. این تصویرسازی و تولید محتوایی هدفمند، در قالبهای متنوع ادبی و هنری اعم از شعر، داستان و ...، میتواند راهبرد تهاجمی ما را سامان دهد و به نتایجی بس بهتر، قویتر، مؤثرتر و فراگیرتر در عرصه بینالملل بینجامد.
ایکنا ـ رسانههای معاند دائماً در تلاش برای تحریف سیره پیامبر(ص) هستند. روایتهای جایگزینی که بر ابعاد اخلاقی، مهربانانه و اجتماعی تأکید دارند، باید چه ویژگیهایی داشته باشند تا در فضای بینالمللی باورپذیر و اثرگذار باشند؟ بهویژه، این روایتها چگونه باید با گفتمان حقوق بشر و عدالت جهانی پیوند داده شوند تا اقناعکننده باشند؟
برای آنکه تصویر پیامبر مکرم اسلام(ص) باورپذیر باشد و پذیرشِ مثبتی در میان مخاطبان امروز بیابد، نخست باید بستر و زمینه ذهنی مخاطب را بهدرستی بشناسیم و بدانیم که او امروزه با چه چالشها و مسائلی روبروست. یکی از بزرگترین چالشهای جهان امروز، مسئله عدالت است. مطمئناً، بشر امروز تشنه عدالت است و آن اسطوره، شاخص، تصویر و نمادی که بتواند این آرمان را پیش ببرد، همواره در نزد مردم جهان جذاب و الهامبخش خواهد بود. اگر ما بتوانیم از پیامبر اسلام، چنان اسطورهای و بازنماییای ارائه دهیم که ایشان را بهعنوان «قهرمان عدالت» معرفی کند، بیگمان بخش بزرگی از انسانهای جهان امروز را با خود همراه خواهیم کرد.
از سوی دیگر، بشر امروز بهشدت درگیر بحران اخلاقی است. ما میتوانیم اخلاق پیامبر را – چه در حوزه فردی، چه در حوزه اجتماعی و چه در عرصه ارتباطات عمومی – بهتصویر بکشیم؛ از برخورد ایشان با فرزندان، نوهها و خانواده خود، تا رفتار با مردمان پیرامون، دوستان و حتی دشمانی که با ایشان مخالفت فکری داشتند، ولی پیامبر با رأفت و عطوفت با آنها برخورد میکرد. همچنین مواجهه ایشان با اسیران جنگی، حتی کسانی که با پیامبر جنگیده بودند و نحوه رفتار کریمانه ایشان با آنان، چنان تأثیری داشت که بسیاری از آنان نهتنها بازگشتند، بلکه خود به تعریف و تمجید از اخلاق پیامبر پرداختند و روایتهایی که از زندانهای خود برجای گذاشتهاند، همچنان درسآموز و قابل ترویج و تبلیغ آن گفتمان و مکتب است.
همچنین بحران هویتی که در جهان امروز شایع است، ناشی از نبود پیامی گرم، روایتی دلنشین و معنایی زنده است؛ پیامی که بتواند از وضعیت سرد امروز، موقعیتی گرم و پر از اشتیاق و معنا بسازد. انسان یخزده، نسیانزده و بحرانزده امروز، با این راهبرد و اتصال به این طناب محکم پیامبری، میتواند به فضایی الهامبخش، معناگرا و سرشار از معنویت سیر کند. این همان چیزی است که میتوانیم از پیامبر بازگو کنیم و بهتصویر بکشیم و آن را باورپذیر کنیم.
بیتردید، بهتصویر کشیدن ابعاد جنگی پیامبر نیز مهم است، اما آنچه محوریتر بهنظر میرسد، آن است که تمامی ابعاد تمدن پیامبر را بازنمایی کنیم. ایشان در سنین و مراحل مختلف، کنشهای گوناگونی داشتهاند، اما آن محور اصلی که پیشتر گفته شد، همچنان پایدار است. اگر ما بتوانیم چنین تصویر اجتماعی، فرهنگی و سیاسی جامعی از پیامبر بسازیم، جریانهای حقوقبشری و نهادهایی که دغدغه عدالت اجتماعی و عدالت جهانی دارند، بهاین گفتمان نزدیک میشوند و از اضلاع، مؤلفهها و محورهای آن خواهند پرسید که چگونه میتوان قراردادهای اجتماعی، سیاسی و انسانی را با چه رویکرد، جهت، معنا و افقی سامان داد. همه این پاسخها، در مرام و مانیفست پیامبر اسلام وجود دارد.
با این رویکردها، میتوانیم مواجههای گفتمانی با این مسائل داشته باشیم. گاه مواجهه صرفاً سیاسی، تنها به نتیجه سطحی و زودگذر میانجامد و ترویج و تبلیغِ لازم رقم نمیخورد. گاه مواجهه خبری یا توصیفی نیز ممکن است همراه با سوگیری باشد و مخاطب را به گارد گرفتن وادارد. اما مواجهه گفتمانی که در آن هنر، فرهنگ، ادبیات، شعر، موسیقی، تصویر، صوت و کلمه حضور دارند، زبان امروز را شکل میدهد. زبان امروز با این ابزارها گره خورده است و برای برقراری ارتباط مؤثر، باید از مسیر همین زبان عبور کرد. از این رهگذر، با «قدرت نرم»(Soft Power) میتوان به نتیجه مطلوب دست یافت و زمینه تحقق «جهانیشدن اسلامی»(نه جهانیسازی غربی) و نیز شکلگیری «امت واحد انسانی–اسلامی» را فراهم آورد و آن را به سرانجام رساند.
انتهای پیام