انسان برخوردار از کرامت؛ نگاه رهبر شهید به زن

به قلم مریم فلاحتی

وقتی سخن از نگاه رهبر شهید به مسئله زن به میان می‌آید، شاید نخستین نکته‌ای که جلب توجه می‌کند، فاصله معنادار دیدگاه ایشان با دو جریان رایج زمانه‌اش باشد؛ از یک‌سو تفکری که زن را در چارچوب سنت‌های محدودکننده تعریف می‌کرد و از سوی دیگر، نگاهی که آزادی زن را در گسستن او از هویت، خانواده و ارزش‌های انسانی جست‌وجو می‌کرد. رهبر شهید راه دیگری دنبال می‌کرد؛ راهی که نه با تحجر سازگار بود و نه با الگوهای تحمیلی غربی.

همین ایستادن در نقطه‌ای متفاوت، طبیعی بود که برای ایشان هزینه داشته باشد. سخنانش گاه برای مدعیان تجدد خوشایند نبود و گاه سنت‌گرایانی را که هر تغییر و بازنگری را برنمی‌تابیدند، ناراضی می‌کرد؛ اما رهبر شهید در بیان آنچه به آن باور داشت، ملاحظه استقبال یا مخالفت دیگران را نمی‌کرد و مسئله زن را به یکی از جدی‌ترین موضوعات فکری و اجتماعی خود تبدیل کرده بود.

در منظومه فکری ایشان، زن نقشی فرعی در خانواده نداشت. خانواده بدون حضور و نقش‌آفرینی زن، معنای کامل خود را پیدا نمی‌کرد. رهبر شهید، زن را یکی از پایه‌های اصلی شکل‌گیری و استمرار خانواده می‌دانست و معتقد بود، بسیاری از آنچه در محیط خانواده اتفاق می‌افتد، به حضور، شخصیت و نقش زن گره خورده است.

اما این اهمیت‌دادن به جایگاه زن، به معنای تحمیل مسئولیت‌های یک‌طرفه بر او نبود. رهبر شهید صراحتاً با این تصور رایج که امور خانه وظیفه طبیعی و ذاتی زن است، فاصله داشت. ایشان نمی‌خواست زن به‌واسطه حضور در خانواده، حقوق فردی و انسانی خود را از دست بدهد یا تمام مسئولیت‌های زندگی خانوادگی بر دوش او قرار گیرد.

در نگاه رهبر شهید، زن پیش از هر چیز، انسانی برخوردار از کرامت بود؛ انسانی که باید در محیط خانواده احساس امنیت، احترام و محبت کند. شاید به همین دلیل، محبت را یکی از اساسی‌ترین نیازها و حقوق زن در زندگی مشترک می‌دانست. خانه از منظر ایشان نباید به محیطی برای اعمال قدرت تبدیل شود؛ بلکه باید فضایی برای آرامش، رشد و همراهی باشد.

تعبیر زیبای «ریحانه» برای زن در سخنان رهبر شهید صرفاً تعبیری عاطفی نبود، بلکه پشتوانه‌ای برای نوعی نگاه اخلاقی به روابط زن و مرد به‌شمار می‌رفت. ایشان با الهام از این نگاه، مردان را به ظرافت، احترام و پرهیز از خشونت فرامی‌خواند و معتقد بود، رفتار خشن با زن، نشانه‌ای از نادیده‌گرفتن حقیقت و لطافت وجودی اوست.

این حساسیت حتی به جزئیات زندگی مشترک نیز کشیده می‌شد. رهبر شهید نسبت به احساسات زنان بی‌تفاوت نبود و مردان را به شناخت روحیات و عواطف همسرانشان دعوت می‌کرد. از نگاه ایشان، زندگی مشترک فقط مجموعه‌ای از وظایف و تکالیف نبود؛ رابطه‌ای انسانی بود که باید بر پایه درک متقابل شکل می‌گرفت.

شاید یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های نگاه رهبر شهید با پاره‌ای برداشت‌های رایج از خانواده، همین‌جا آشکار می‌شود. ایشان زن و شوهر را نه در قالب رابطه فرمانده و فرمانبر، بلکه دو همراه و شریک در زندگی می‌دید؛ دو انسانی که باید در کنار یکدیگر مسیر زندگی را طی کنند.

در چنین نگاهی، مرد حق نداشت خود را مالک زندگی و اختیار همسرش بداند. او باید زن را انسانی مستقل با احساسات، نیازها، خواسته‌ها و شخصیت ویژه خود بشناسد. زندگی خانوادگی زمانی معنا پیدا می‌کند که رابطه میان زن و مرد از منطق سلطه فاصله بگیرد و به رفاقت و همدلی نزدیک شود.

رهبر شهید در عین توجه جدی به خانواده، هرگز زن را در محدوده خانه محصور نکرد. خانه در نگاه ایشان باید پایگاهی برای آرامش و رشد زن باشد، نه دیواری برای جلوگیری از پیشرفت او. زن باید بتواند درس بخواند، دانش بیاموزد، توانایی‌های خود را کشف کند و استعدادهایش را به فعلیت برساند.

رهبر شهید حتی تأمین امنیت و آرامش زنان را صرفاً مسئله‌ای شخصی و خانوادگی نمی‌دانست؛ حکومت و قانون نیز در این زمینه مسئولیت دارند. جامعه‌ای که در آن زن احساس ناامنی یا بی‌پناهی کند، نمی‌تواند ادعای دفاع از کرامت انسانی داشته باشد. از همین منظر، مقابله با عوامل تهدیدکننده آرامش زنان نیازمند قانون، فرهنگ‌سازی و اقدام اجتماعی است.

افق نگاه رهبر شهید به زن، بسیار فراتر از نقش‌های سنتی تعریف‌شده بود. ایشان زنان را به حضور در عرصه علم، دانش و فعالیت‌های اجتماعی تشویق می‌کرد و معتقد بود، هیچ دلیلی برای محروم‌کردن آنان از مراتب بالای علمی وجود ندارد. حتی رسیدن زنان به بالاترین درجات علمی و فقهی نیز در این نگاه امری دور از دسترس تلقی نمی‌شد.

رهبر شهید بر این باور بود که زن برای حفظ جایگاه و حقوق خود نیازمند قدرت است؛ قدرتی که از دانش، آگاهی و قانون به‌دست می‌آید. زنی که به دانش مجهز باشد و حقوق خود را بشناسد، کمتر در معرض تحمیل و ستم قرار خواهد گرفت. از این‌رو، جلوگیری از رشد علمی، سیاسی و اجتماعی زنان را نمی‌توان چیزی جز نوعی ظلم دانست.

در نگاه رهبر شهید، زن مجبور نبود میان خانواده و جامعه یکی را انتخاب کند. این دوگانه‌سازی، برخاسته از نگاه ناقصی بود که گویی رشد زن در یک عرصه، الزاماً به معنای حذف او از عرصه دیگر است. ایشان معتقد بود، زن می‌تواند هم در خانواده نقش‌آفرین باشد و هم در جامعه، علم، مدیریت و فعالیت‌های اجتماعی حضور مؤثر داشته باشد.

نمونه‌هایی که رهبر شهید از زنان فعال و اثرگذار انقلاب یاد می‌کرد نیز نشان می‌داد، این سخنان صرفاً در حد نظریه باقی نمانده است. زنانی مانند مرضیه دباغ در نگاه ایشان نمونه‌ای از ظرفیت‌های گسترده زنان ایرانی بودند؛ زنانی که می‌توانستند مسئولیت‌های بزرگ اجتماعی و مدیریتی بر عهده بگیرند و حتی در عرصه‌هایی ظاهر شوند که در ذهن بسیاری، به‌طور سنتی مردانه تصور می‌شد.

وقتی رهبر شهید از توانایی یک زن برای فرماندهی در محیطی مردانه سخن می‌گفت، در حقیقت تصویری متفاوت از زن ایرانی ارائه می‌کرد؛ زنی که توانایی حضور در عرصه‌های علمی، فرهنگی، سیاسی، مدیریتی و اجتماعی را دارد و قرار نیست صرفاً در چارچوب‌هایی از پیش تعیین‌شده تعریف شود.

شاید اهمیت این نگاه زمانی بیشتر آشکار شود که شرایط تاریخی و اجتماعی دوران ایشان را در نظر بگیریم. سخن‌گفتن از حقوق زنان در آن سال‌ها، آن هم با چنین صراحتی، برای رهبر شهید بدون هزینه نبود. رهبری که درباره کرامت و حقوق زن سخن می‌گفت، خود در دهه 60 هدف ترور قرار گرفت؛ اما اندیشه‌ای که درباره زن و خانواده مطرح می‌کرد، پس از آن نیز یکی از بخش‌های مهم منظومه فکری ایشان باقی ماند. حتی در بیان شخصی و طنزآمیز خود نیز آشکارا نشان می‌داد که نگاهش به زن، همراه با احترام و حمایت است؛ آنجا که می‌گفت در داوری میان زن و مرد شاید نتواند بی‌طرف باشد، زیرا احتمالاً جانب زن را خواهد گرفت.

امروز شاید بیش از هر زمان دیگری بتوان درباره این بخش از اندیشه رهبر شهید تأمل کرد؛ اندیشه‌ای که زن را نه موجودی درجه دوم می‌دانست و نه ابزاری برای نمایش آزادی. ایشان از زنی سخن می‌گفت که باید کرامت داشته باشد، امنیت داشته باشد، محبت ببیند، حقوقش شناخته شود و فرصت شکوفایی استعدادهایش را پیدا کند. در این نگاه، زن نه در حاشیه خانواده قرار دارد و نه در حاشیه جامعه. او یکی از ستون‌های اصلی هر دوست؛ انسانی که هم حق دارد رشد کند و هم باید زمینه رشدش فراهم شود.

شاید اگر بخواهیم تصویری منصفانه و فارغ از کلیشه‌ها از رهبر شهید ارائه کنیم، باید این بخش از اندیشه ایشان را با دقت بیشتری بازخوانی کنیم؛ رهبری که دفاع از زن را نه شعاری سیاسی و مناسبتی، بلکه بخشی از باور عمیق خود درباره انسان، خانواده و جامعه می‌دانست؛ باوری که محور آن، کرامت زن بود.