عضو هسته علمی موسسه کلامی احیا همدان بیان کرد: خدمت به مردم و تأمین مصالح عمومی در سیره پیامبر(ص) جایگاه ویژهای دارد. حاکم اسلامی در این نگاه، برای سلطه بر مردم نیامده است؛ بلکه فلسفه قدرت، تحقق عدالت، تأمین امنیت، رفع ظلم و فراهم کردن زمینه رشد انسانهاست. به همین دلیل، میتوان گفت در الگوی نبوی، «قدرت» هدف نیست، بلکه ابزار تحقق خیر عمومی و عدالت است.
حکومتداری و شیوه مواجهه با جامعه، از مهمترین ابعاد سیره پیامبر اکرم(ص) است؛ سیرهای که در دوران دهساله حاکمیت اسلام در مدینه، نمونهای کمنظیر از پیوند میان آموزههای دینی، اخلاق، عدالت و اداره جامعه را به نمایش گذاشت. پیامبر(ص) در کنار رسالت الهی، مسئولیت اداره جامعهای را بر عهده داشتند که از گروهها، قبایل و جریانهای اجتماعی مختلف تشکیل شده بود و در چنین شرایطی، بنیانهای یک جامعه منسجم و برخوردار از نظم، عدالت و حقوق متقابل را پایهگذاری کردند.
در سالهای اخیر، موضوع حکمرانی مطلوب و شاخصهای آن، از جمله عدالت، قانونگرایی، مشارکت مردم، پاسخگویی مسئولان، حفظ کرامت انسانی، مبارزه با فساد و تأمین مصالح عمومی، بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. بررسی سیره نبوی از این منظر میتواند زمینهای برای شناخت دقیقتر شیوه حکومتداری پیامبر اکرم(ص) و نسبت میان این مؤلفهها با آموزههای اسلامی فراهم کند؛ البته بدون آنکه تفاوت مبانی حکومت نبوی با الگوهای جدید حکمرانی نادیده گرفته شود.
به منظور بررسی ابعاد مختلف حکومتداری پیامبر اکرم(ص)؛ از مؤلفههای حکمرانی و جایگاه عدالت و قانونگرایی گرفته تا مشارکت مردم، کرامت انسانی، مسئولیتپذیری حاکمان، مبارزه با فساد، تعامل با گروههای مختلف اجتماعی و نسبت قدرت سیاسی با خدمت به مردم، خبرنگار ایکنا از همدان با حجتالاسلام والمسلمین علی الوندی، عضو هسته علمی مؤسسه کلامی احیا همدان، گفتوگویی کرده است که مشروح آن را در زیر میخوانیم:
اگر بخواهیم حکومت پیامبر اکرم(ص) را از منظر «حکمرانی» بررسی کنیم، باید توجه داشته باشیم که پیامبر(ص) صرفاً یک نظام سیاسی را پایهگذاری نکردند، بلکه الگویی از حکمرانی اخلاقمحور، عدالتگرا، مردممدار و مسئولیتپذیر را در جامعه اسلامی ایجاد کردند. بسیاری از مؤلفههایی که امروز در ادبیات حکمرانی مطلوب در جهان مطرح است، با ادبیات و مبانی متفاوت، در سیره نبوی قابل مشاهده است.
نخستین مؤلفه، عدالت و حاکمیت قانون است. در نگاه پیامبر(ص)، قانون و عدالت نباید تابع موقعیت اجتماعی، قدرت، ثروت یا نسبت افراد با حاکم باشد. قرآن کریم میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ»؛ یعنی عدالت به عنوان یک اصل بنیادین در روابط اجتماعی و حکمرانی مطرح میشود. حتی در ماجرای سرقت یکی از افراد بانفوذ قریش، پیامبر(ص) اجازه ندادند جایگاه اجتماعی فرد در اجرای عدالت تأثیر بگذارد. بنابراین، یکی از مهمترین درسهای حکومت نبوی این است که هیچکس نباید بالاتر از قانون و عدالت قرار بگیرد.
دومین مؤلفه، مشارکت و مشورت است. پیامبر(ص) با وجود برخورداری از مقام نبوت و دریافت وحی، در مسائل اجتماعی و اجرایی با مردم مشورت میکردند. قرآن کریم نیز میفرماید: «وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَیْنَهُمْ» و در آیه دیگری خطاب به پیامبر(ص) میفرماید: «وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ». این مسئله نشان میدهد که در حکمرانی نبوی، مردم صرفاً موضوع حکومت نبودند، بلکه در عرصه اجتماعی صاحب نقش و مشارکت بودند.
مؤلفه سوم، کرامت انسان و رعایت حقوق اجتماعی است. پیامبر(ص) جامعهای را بنیان گذاشتند که در آن ارزش انسان صرفاً با ثروت، نژاد، قبیله و موقعیت اجتماعی تعیین نمیشد. در جامعهای که تعصبات قبیلهای و تبعیضهای اجتماعی ریشهدار بود، اسلام معیار ارزشمندی انسان را تقوا قرار داد: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ». این نگاه، ظرفیت بسیار مهمی برای شکلگیری جامعهای برخوردار از برابری حقوقی و نفی تبعیضهای ناروا ایجاد کرد.
چهارمین مؤلفه، مسئولیتپذیری حاکمان و پاسخگویی قدرت است. در منطق نبوی، حکومت امتیاز شخصی حاکم نیست؛ بلکه امانتی است که باید در جهت مصالح مردم به کار گرفته شود. در روایات نیز بر این معنا تأکید شده که حاکم نسبت به جامعه مسئول است. این نگاه، از نظر مفهومی به یکی از اصول مهم حکمرانی معاصر، یعنی پاسخگویی صاحبان قدرت، بسیار نزدیک است.
مؤلفه دیگر، مبارزه با فساد و حفظ امانت عمومی است. در حکومت نبوی، بیتالمال و امکانات عمومی متعلق به شخص حاکم یا گروه حاکم تلقی نمیشد. قرآن نیز میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا خدا قاطعانه به شما فرمان میدهد که امانت ها را به صاحبانش بازگردانید» (نساء / آیه 58). بنابراین، سلامت اقتصادی، مقابله با خیانت در امانت و جلوگیری از تبدیل قدرت سیاسی به منفعت شخصی، از اصول مهم این الگوست.
همچنین باید به مدارا، گفتوگو و همزیستی اجتماعی اشاره کرد. پیامبر(ص) پس از تشکیل جامعه مدینه، با گروهها و قبایل مختلف وارد پیمان و تعامل شدند و «صحیفه مدینه» را به عنوان یکی از اسناد مهم ساماندهی روابط میان گروههای مختلف جامعه مدینه تنظیم کردند. این تجربه نشان میدهد که جامعه اسلامی در نگاه نبوی، الزاماً جامعهای متکثر و بدون هیچ تفاوتی نبود؛ بلکه میتوانست با حفظ هویت دینی خود، برای تنوع اجتماعی، پیمانهای مشترک و نظم عمومی سازوکار ایجاد کند.
از سوی دیگر، خدمت به مردم و تأمین مصالح عمومی در سیره پیامبر(ص) جایگاه ویژهای دارد. حاکم اسلامی در این نگاه، برای سلطه بر مردم نیامده است؛ بلکه فلسفه قدرت، تحقق عدالت، تأمین امنیت، رفع ظلم و فراهم کردن زمینه رشد انسانهاست. به همین دلیل، میتوان گفت در الگوی نبوی، «قدرت» هدف نیست، بلکه ابزار تحقق خیر عمومی و عدالت است.
نکته مهم این است که نباید بدون دقت علمی بگوییم «حکمرانی پیامبر(ص) دقیقاً همان حکمرانی مطلوب مدرن است». چنین مقایسهای از نظر علمی درست نیست؛ زیرا مبانی انسانشناختی، دینی و فلسفی این دو الگو تفاوتهایی جدی دارند. اما میتوان گفت بخشی از شاخصهای مطرحشده در ادبیات امروز حکمرانی مطلوب، مانند عدالت، قانونگرایی، مشارکت، پاسخگویی، مبارزه با فساد، حفظ حقوق انسانها، خدمت عمومی و توجه به مصالح جامعه، در سیره و تعالیم پیامبر اکرم(ص) سابقهای روشن دارند.
اگر بخواهیم درباره «مردمسالاری در سیره پیامبر(ص)» سخن بگوییم، ابتدا باید یک نکته را روشن کنیم؛ نباید مفاهیم سیاسی امروز را بدون توجه به تفاوتهای تاریخی و مبنایی، عیناً بر جامعه صدر اسلام تطبیق دهیم. اما میتوان با اطمینان گفت که در سیره پیامبر اکرم(ص)، مردم جایگاه واقعی و فعال در نظام اجتماعی و سیاسی داشتند و این مسئله صرفاً یک شعار نبود.
یکی از مهمترین جلوههای این مردممحوری، مشورت با مردم و به رسمیت شناختن نقش آنان در تصمیمات اجتماعی بود. قرآن کریم خطاب به پیامبر(ص) میفرماید: «وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ»؛ با آنان در امور مشورت کن. اهمیت این دستور زمانی بیشتر روشن میشود که توجه کنیم پیامبر(ص) خود، پیامبر خدا و دریافتکننده وحی بودند و از نظر جایگاه دینی نیازی به کسب مشروعیت از مردم نداشتند؛ با این حال، در امور اجتماعی و اجرایی، مردم را در فرآیند تصمیمگیری وارد میکردند.
برای نمونه، در ماجرای جنگ احد، پیامبر(ص) درباره شیوه مواجهه با دشمن با اصحاب مشورت کردند. اگرچه نظر شخصی ایشان ماندن در مدینه بود، اما هنگامی که نظر جمع بر خروج از مدینه قرار گرفت، پیامبر(ص) نظر جمع را پذیرفتند. این یک نمونه مهم است که نشان میدهد مشورت در سیره نبوی یک نمایش سیاسی نبود؛ بلکه واقعاً میتوانست بر تصمیم حکومت اثر بگذارد.
جلوه دیگر مردممحوری پیامبر(ص)، حضور مستقیم و بدون تشریفات میان مردم بود. پیامبر(ص) خود را از جامعه جدا نمیکردند. با مردم مینشستند، سخن آنان را میشنیدند، مشکلاتشان را پیگیری میکردند و نسبت به وضعیت زندگی اقشار مختلف جامعه حساس بودند. این رفتار یک پیام مهم برای حکمرانی دارد؛ حاکم اگر از جامعه فاصله بگیرد، ممکن است تصویر واقعی از مسائل مردم را از دست بدهد.
در سیره نبوی، مردم همچنین موضوع خدمت حکومت بودند، نه ابزار تثبیت قدرت. نگاه پیامبر(ص) به قدرت، نگاه شخصی و امتیازطلبانه نبود. ایشان حکومت را وسیلهای برای برقراری عدالت، رفع ظلم، ایجاد امنیت و فراهم کردن زمینه رشد جامعه میدانستند. به همین دلیل، یکی از معیارهای مهم ارزیابی حکومت در منطق اسلامی، نحوه رفتار آن با ضعیفترین اقشار جامعه است؛ نه میزان امکانات و امتیازات طبقات برخوردار.
از سوی دیگر، پیامبر(ص) در جامعه مدینه صرفاً فرمان صادر نمیکردند، بلکه نهادهای اجتماعی و پیمانهای جمعی را شکل دادند. «صحیفه مدینه» نمونه مهمی از تلاش برای تنظیم روابط میان گروهها و قبایل مختلف ساکن مدینه است. این تجربه نشان میدهد که نظم سیاسی در جامعه نبوی با مشارکت و تعهدات متقابل گروههای اجتماعی شکل میگرفت.
نکته مهم دیگر، حق مطالبهگری و نقد اجتماعی است. در سیره پیامبر(ص)، مردم صرفاً شنونده فرمانهای حکومت نبودند. گاهی نسبت به تصمیمات سؤال میکردند، پیشنهاد میدادند و حتی در مواردی درباره تصمیمی که به زندگی اجتماعی آنان مربوط میشد، توضیح میخواستند. پیامبر(ص) نیز اصل گفتوگو را نمیبستند. این رفتار نشان میدهد که جامعه سالم، جامعهای نیست که مردم در برابر حاکم صرفاً سکوت کنند؛ بلکه جامعهای است که در آن ارتباط متقابل میان مردم و حاکم وجود داشته باشد.
حتی در رفتار شخصی پیامبر(ص) نیز نوعی نفی اشرافیت سیاسی دیده میشود. ایشان برای خود امتیازات اشرافی ایجاد نکردند و اجازه نمیدادند فاصله میان حاکم و مردم به یک طبقه ممتاز تبدیل شود. این مسئله در فهم مردممحوری بسیار مهم است؛ زیرا مردمسالاری فقط با شنیدن حرف مردم محقق نمیشود، بلکه به سبک زندگی مسئولان، میزان دسترسی مردم به آنان و احساس عدالت در جامعه نیز ارتباط دارد.
بنابراین، اگر بخواهیم تفاوت «مردممحوری واقعی» و «مردممحوری شعاری» را در سیره پیامبر(ص) بیان کنیم، باید بگوییم مردممحوری نبوی حداقل در چهار عرصه خودش را نشان میدهد؛ در فرآیند تصمیمگیری از طریق مشورت، در رفتار حاکم از طریق تواضع و ارتباط مستقیم با مردم، در سیاستگذاری از طریق توجه به حقوق و مصالح عمومی، و در ساختار اجتماعی از طریق ایجاد پیمانها و مسئولیتهای متقابل.
در واقع، پیامبر(ص) به ما میآموزند که مردمسالاری و مردممحوری با یک سخنرانی درباره مردم تحقق پیدا نمیکند؛ بلکه باید مردم در تصمیمسازی دیده شوند، صدای آنان شنیده شود، حقوقشان رعایت شود، مسئولان در برابر آنان پاسخگو باشند و نتیجه حکمرانی را در زندگی واقعی خود احساس کنند.
از این منظر، یکی از پیامهای بسیار مهم سیره نبوی برای امروز این است که مردمداری را نباید با مردمپسندی اشتباه گرفت. ممکن است یک حکومت برای جلب رضایت عمومی شعارهای فراوانی بدهد؛ اما مردمداری واقعی زمانی است که حتی در تصمیمهای دشوار نیز عدالت، کرامت مردم و مصلحت عمومی قربانی منافع گروههای خاص نشود. این همان نقطهای است که «مردم» از یک ابزار سیاسی به صاحب حق و کرامت در نظام حکمرانی تبدیل میشوند.
در حکومت نبوی، مردم صرفاً مخاطب فرمانهای حکومت نبودند؛ بلکه عنصر فعال جامعه و یکی از ارکان تحقق نظم اجتماعی به شمار میآمدند. البته برای پاسخ دقیق باید میان «مردمسالاری در سیره پیامبر(ص)» و «دموکراسی به معنای رایج و مدرن آن» تفاوت قائل شویم. نمیتوان گفت حکومت نبوی دقیقاً همان نظامهای دموکراتیک امروز بوده است؛ زیرا مبانی مشروعیت، انسانشناسی و نسبت دین و سیاست در آن متفاوت است. اما میتوان از سیره پیامبر(ص) اصولی استخراج کرد که برای شکلگیری یک مردمسالاری واقعی و اخلاقی در جامعه امروز بسیار الهامبخش است.
نخست، رضایت و همراهی مردم اهمیت دارد. پیامبر(ص) جامعه را با زور و تحمیل اداره نمیکردند و تلاش داشتند میان مردم و نظام اجتماعی، پیوندی مبتنی بر ایمان، اعتماد و پذیرش شکل بگیرد. حتی در پیمانهای اجتماعی مانند بیعت، عنصر اراده و پذیرش مردم نقش جدی داشت. این نشان میدهد که حکومت برای اداره پایدار جامعه، نمیتواند مردم را صرفاً به عنوان جمعیتی منفعل در نظر بگیرد.
دوم، مشارکت مردم در سیره نبوی یک مسئله واقعی بود. مردم در عرصههای مختلف اجتماعی و سیاسی حضور داشتند و برای دفاع از جامعه، حل مسائل عمومی و تصمیمگیریهای اجتماعی نقش ایفا میکردند. نمونه روشن آن را میتوان در ماجرای جنگ احد مشاهده کرد؛ جایی که پیامبر(ص) درباره نحوه مواجهه با دشمن با اصحاب مشورت کردند و نظر آنان در تصمیم نهایی اثر گذاشت.
سوم، مشورت جایگاه ویژهای داشت. قرآن کریم از یک سو به پیامبر(ص) میفرماید: «وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ» و از سوی دیگر، ویژگی جامعه مؤمنان را اینگونه بیان میکند: «وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَیْنَهُمْ». نکته بسیار مهم این است که مشورت در سیره پیامبر(ص) صرفاً برای آن نبود که مردم احساس کنند در حکومت حضور دارند؛ بلکه در امور اجتماعی، دیدگاه آنان واقعاً شنیده میشد و میتوانست بر تصمیمات اجرایی تأثیر بگذارد.
از اینجا به یک نکته اساسی میرسیم: مشورت با مردم با نظرخواهی صوری تفاوت دارد. اگر مسئولان فقط برای آنکه بگویند «با مردم مشورت کردیم» جلسهای برگزار کنند، اما تصمیم از قبل گرفته شده باشد و هیچ تغییری بر اساس نظر کارشناسان و مردم ایجاد نشود، این مشورت بیشتر جنبه تشریفاتی دارد. روح سیره نبوی نشان میدهد که مشورت باید واقعی، مؤثر و همراه با شنیدن دیدگاههای متفاوت باشد.
چهارمین مؤلفه، نقشآفرینی اجتماعی مردم است. پیامبر(ص) جامعهای را ایجاد کردند که در آن مردم نسبت به سرنوشت جامعه احساس مسئولیت میکردند. حکومت قرار نبود تمام امور را به تنهایی انجام دهد و مردم صرفاً منتظر اقدامات حاکم باشند. جامعه نبوی بر مسئولیت متقابل افراد، تعاون، امر به معروف و نهی از منکر و مشارکت در امور عمومی استوار بود.
دیگری پاسخگویی و مسئولیت حاکمان است. در نگاه اسلامی، قدرت یک امتیاز شخصی نیست؛ بلکه امانت است. این نگاه، یک پیام مهم برای حکمرانی امروز دارد: مسئول سیاسی نباید خود را مالک جامعه بداند، بلکه باید خود را در برابر خدا و مردم مسئول بداند. وقتی قدرت با مفهوم امانت پیوند میخورد، فساد، تبعیض و خودکامگی نمیتوانند به عنوان مقتضای طبیعی قدرت پذیرفته شوند.
پاسخ من مثبت است، اما با یک شرط مهم، باید اصول را استخراج کنیم، نه اینکه ظواهر تاریخی را عیناً تکرار کنیم. ما امروز با جامعهای بسیار پیچیدهتر از جامعه مدینه مواجه هستیم؛ دولت مدرن، رسانه، احزاب، نهادهای مدنی، انتخابات، تخصصهای گوناگون و مسائل اقتصادی و اجتماعی گستردهای وجود دارد که شکل آنها با عصر پیامبر(ص) متفاوت است. بنابراین، قرار نیست برای هر مسئله امروز یک نمونه تاریخی عیناً پیدا کنیم. آنچه از سیره نبوی میتوان استخراج کرد، اصول راهنما است: مشارکت واقعی مردم، مشورت، عدالت، کرامت انسانی، مسئولیتپذیری حاکمان، شنیدن صدای مخالف، توجه به مصالح عمومی و جلوگیری از تبدیل قدرت به امتیاز شخصی.
به تعبیر دیگر، اگر بخواهیم از سیره پیامبر(ص) برای جامعه امروز الگویی استخراج کنیم، باید به جای پرسش از اینکه «ساختار حکومت پیامبر(ص) دقیقاً چگونه بود؟» بپرسیم: «منطق حکمرانی پیامبر(ص) چه بود و این منطق چگونه میتواند در ساختارهای امروز تحقق پیدا کند؟»
برای مثال، امروز «مشورت» میتواند در قالب نهادهای کارشناسی، شوراها، رسانههای آزاد و مسئولانه، گفتوگوی اجتماعی، نظرسنجیهای معتبر و سازوکارهای مشارکت عمومی تحقق پیدا کند. «پاسخگویی» نیز میتواند از طریق شفافیت عملکرد مسئولان، دسترسی مردم به اطلاعات، نظارت قانونی و امکان نقد و مطالبهگری عمومی تقویت شود.
بنابراین، مردمسالاری واقعی از نگاه الهامگرفته از سیره نبوی، صرفاً این نیست که مردم هر چند سال یکبار در یک فرآیند انتخاباتی شرکت کنند؛ بلکه مردم باید در تمام دوره حکمرانی دیده شوند، شنیده شوند، حق مطالبهگری داشته باشند و احساس کنند رأی، نظر، کرامت و منافع عمومی آنان برای حاکمیت اهمیت واقعی دارد.
البته اینجا یک تفاوت اساسی با برخی برداشتهای سکولار از مردمسالاری نیز وجود دارد. در اندیشه اسلامی، رأی و خواست مردم بسیار مهم است، اما عدالت و اخلاق نیز باید در کنار آن قرار گیرد. اگر اکثریت جامعه به ظلم، تبعیض یا فساد رضایت دهند، صرف اکثریت بودن آن تصمیم نمیتواند آن را اخلاقاً و شرعاً عادلانه کند. بنابراین، در الگوی اسلامی، مردمسالاری باید در چارچوب حق، عدالت و کرامت انسان معنا شود.
در نهایت میتوان گفت پیامبر اکرم(ص) به ما یاد میدهند که حکومت مطلوب حکومتی نیست که فقط «برای مردم» تصمیم بگیرد؛ بلکه حکومتی است که با مردم، در کنار مردم و پاسخگو به مردم باشد. این شاید یکی از مهمترین ظرفیتهای سیره نبوی برای بازاندیشی در مسئله حکمرانی در جامعه امروز باشد.
انتهای پیام