کد خبر: ۴۱۹۳۷۸۰

تاریخ: ۲۵ دی ۱۴۰۲ - ۰۸:۱۴

یادداشت

پند بگیرید و عبرت آموزید

امام علی(ع) در خطبه 85 نهج‌البلاغه با اشاره به اوصاف الهی، انسان را موجودی ناتوان در رسیدن به آن‌ها می‌داند که باید از تاریخ گذشتگان خود درس گرفته و همواره به دنبال یافتن راه‌هایی برای رسیدن به کمال باشد.

حجت‌الاسلام مهدی وحیدی، مدرس حوزه و دانشگاه در یادداشتی که در اختیار ایکنای لرستان قرار داده است، نوشت: در خطبه 85 نهج‌البلاغه می‌خوانیم: ‏‏«أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيکَ لَهُ، الاْوَّلُ لاَ شَىْءَ قَبْلَهُ، وَ الآخِرُ لاَ ‏غَايَةَ لَهُ، لاَتَقَعُ الاَْوْهَامُ لَهُ عَلَى صِفَة، وَلاَ تُعْقَدُ الْقُلُوبُ مِنْهُ عَلَى کَيْفِيَّة، وَلاَ تَنَالُهُ ‏التَّجْزِئَةُ وَالتَّبْعِيضُ، وَلاَتُحِيطُ بِهِ الاَْبْصَارُ وَالْقُلُوبُ‎ و منها: فَاتَّعِظُوا عِبَادَ اللهِ بِالْعِبَرِ النَّوَافِعِ، وَاعْتَبِرُوا بِالآي السَّوَاطِعِ، وَ ازْدَجِرُوا ‏بِالنُّذُرِ الْبَوَالِغِ، وَانْتَفِعُوا بِالذِّکْرِ وَالْمَوَاعِظِ، فَکَأَنْ قَدْ عَلِقَتْکُمْ مَخَالِبُ الْمَنِيَّةِ، ‏وَانْقَطَعَتْ مِنْکُمْ عَلاَئِقُ الاُْمْنِيَّةِ، وَ دَهِمَتْکُمْ مُفْظِعَاتُ الاُْمُورِ، وَالسِّيَاقَةُ إِلَى ‏الْوِرْدِ الْمَوْرُودِ، فَ«کُلُّ نَفْس مَعَهَا سَائِقٌ وَ شَهِيدٌ»: سَائِقٌ يَسُوقُهَا إِلَى مَحْشَرِهَا; ‏وَ شَاهِدٌ يَشْهَدُ عَلَيْهَا بِعَمَلِهَا‎ .‎دَرَجَاتٌ مُتَفَاضِلاَتٌ، وَ مَنَازِلُ مُتَفَاوِتَاتٌ، لاَيَنْقَطِعُ نَعِيمُهَا، وَ لاَيَظْعَنُ مُقِيمُهَا، وَ ‏لاَيَهْرَمُ خَالِدُهَا، وَ لاَيَبْأَسُ سَاکِنُهَا.»

و گواهى مى‌دهم كه خدايى نيست جز خداى يكتا، آغاز اوست كه پيش از او ‏چيزى نيست، و پايان همه اوست كه بى‌نهايت است. پندارها براى او صفتى ‏نمى‌توانند فراهم آورند، و عقل‌ها از درک كيفيت او درمانده‌اند، نه جزئى براى ‏او مى‌تواند تصور كرد و نه تبعيض‌پذير است، و نه چشم‌ها و قلب‌ها مى‌توانند ‏او را به‌درستى فرا گيرند.‎ اى بندگان خدا از عبرت‌هاى سودمند پند پذيريد، و از آيات روشنگر عبرت ‏آموزيد. و از آنچه با بيان رسا شما را ترسانده‌اند، بپرهيزيد، و از يادآورى‌ها ‏و اندرزها سود ببريد، آن چنان كه گويا چنگال مرگ در پيكر شما فرو رفته، ‏و رشته آرزوها و دلبستگى‌ها قطع گرديده و سختى‌هاى مرگ و آغاز حركت ‏به سوى قيامت به شما هجوم آورده است‎. آن روز كه «همراه هر كسى گواه و سوق دهنده اى است»، سوق دهنده‌اى كه ‏تا صحنه رستاخيز او را مى‌كشاند، و شاهدى كه بر اعمال او گواهى مى‌دهد‎.‎ در بهشت، درجاتى از يكديگر برتر و جايگاه‌هايى گوناگون و متفاوت وجود ‏دارد كه نعمت‌هايش پايان ندارد و ساكنان آن هرگز خارج نگردند، ساكنان ‏بهشت جاويد، هرگز پير و فرسوده نگردند، و گرفتار شدائد و سختى‌ها ‏نخواهند شد‎.‎

حضرت علی(ع) در اين خطبه به سه مسئله مهم اشاره کرده ‏است؛ مسئله اول بخشى از صفات جلال و جمال پروردگار، مسئله ‏دوم جلب توجه مردم به درس‌هاى عبرت برخاسته از حوادث مختلف زندگى، ‏مخصوصاً مرگ كه در انتظار همه انسان‌هاست و بخش سوم اشاره به ‏درجات و مقامات بهشتى «اولياء اللّه» و نعمت‌هاى بى‌پايان آن، كه هميشگى ‏و جاودانى است‎.‎

علماى عقايد، صفات ذات خدا را به دو بخش صفات ‏جمال و صفات جلال تقسیم می‌کند، از آنجا که معرفت خداوند و ‏شناخت صفات جمال و جلال او، سرچشمه هر خير و خوبى و ريشه تمام ‏فضايل اخلاقى و اعمال صالح است.‏

اساس صفات خداوند توحيد است

امام علی(ع) در آغاز بسيارى از ‏خطبه‌ها به گوشه‌اى از صفات پروردگار اشاره مى‌کند و دل‌ها را متوجه ‏عظمت ذات پاک و اوصاف جمال و جلال او مى‌فرمايد و در اين بخش از ‏خطبه به هشت صفت اشاره مى‌کند‎. ایشان در ابتدای خطبه می‌فرماید: «گواهى مى‌دهم که معبودى جز ‏ذات پاک او نيست، يگانه است و همتايى ندارد»، در اين جمله سه وصف ‏شامل نفى معبودى جز خدا، يگانگى او و نداشتن شريک و همتا بیان شده ‏ولى پيداست که اين هر سه وصف، به يک حقيقت باز مى‌گردد و آن يگانگى ‏خداوند در ذات و صفات و عبوديت است و از آنجا که اساس صفات خداوند ‏توحيد است، قبل از همه به سراغ توحيد رفته و چنانکه خواهيم ديد صفات ‏هفت‌گانه ديگر، از همين وصف توحيد، سرچشمه مى‌گيرد‎.‎

امام علی(ع) در دومين وصف مى‌فرمايد: «همان مبدأ ‏نخستينى که پيش از او، چيزى نبوده است»، اين يکى از ‏نشانه‌هاى بى‌همتايى خداوند است، چراکه او وجودى بى‌نهايت بوده و چنين ‏وجودى ازلى است و وجود ازلى قبل از هر چيز بوده و بعد از هر چيز ‏خواهد بود، چراکه اگر چيزى قبل از آن باشد، ازليت او نفى مى‌شود‎.‎

آن حضرت در سومين صفت ‏مى‌فرمايد: «او آخرى است که پايانى ندارد»، در چهارمين صفت ‏مى‌فرمايد: «انديشه‌ها، کنه صفاتش را درک نکنند»، مى‌دانيم عقل ما محدود ‏است و جز امور محدود را درک نمى‌کند، بنابراين ذات بى‌پايان خدا و صفات ‏نامحدودش که عين ذات اوست نيز در وهم نمى‌گنجد و به تعبير ديگر اگر ما ‏به صفات او آگاهى داريم، از قبيل علم اجمالى است.‏

امام علی(ع) در پنجمين و ششمين وصف اشاره به نفى ‏‏«کيفيت» و «کميت» از ذات پاک پروردگار مى‌کند. کیفیت عبارت ‏است از شکلی که اشياء به خود مى‌گيرند و کیفیت مربوط به امورى است که ‏اوصافش زائد بر ذات آن است، اما کسى که صفتش عين ذات اوست و ذاتش ‏خالى از هرگونه دوگانگى و چندگانگى است کيفيت در او راه نمى‌يابد، ‏بنابراین کیفیت‌ها ناشى از محدودیت‌هاست و ذات نامحدود پروردگار، خالى ‏از هرگونه کيفيت است‎.‎

امیرالمؤمنین(ع) در هفتمين و هشتمين وصف مى‌فرمايد: ‏‏«چشم‌ها و انديشه‌ها به او احاطه نمى‌يابد» یعنی چشم‌ها او را نمى‌بيند و عقل‌ها ‏نيز به کنه ذاتش نمى‌رسد. در حديث پرمعنايى از امام جواد(ع) ‏مى‌خوانيم: «انديشه‌هاى انسانى از ديد چشم‌ها دقيق‌تر است، چراکه ‏انسان گاه شهرهايى را که هرگز با چشم نديده و در آن وارد نشده است.‏»

توصيفى که امام علی(ع) در اين جمله‌هاى کوتاه در فراز اول ‏اين خطبه از ذات و صفات خداوند بيان کرده، اوج توانايى انسان را در معرفت اللّه نشان مى‌دهد، چيزى که بالاتر از آن براى هيچ انسانى ممکن نیست.‏

امام علی(ع) در ادامه سخن خود به گذشته تاريخ و ‏حوادث عبرت‌آميز زندگى بشر اشاره کرده و سرنوشتشان را در آينه تاريخ به ‏آن‌ها نشان مى‌دهد، قدرتمندان تاريخ، کبکبه پادشاهان بزرگ، ‏ثروت عظيم ثروتمندان پيشين و زندگى پر ناز و نعمت آن‌ها را ببینیم که ‏چگونه دست تقدیر به چشم برهم زدنی ورق سرنوشت آن‌ها را برگرداند، ‏چنان‌که از قصرهاى مجلل آن‌ها جز ويرانه‌اى و از اندام پرقدرت آن‌ها جز ‏استخوان پوسيده‌اى باقى نمانده است.‏

هشدار چهارگانه خطبه 85 نهج‌البلاغه

چهار هشدار در این خطبه بیان ‏شده است؛ تفاوت ميان اين چهار هشدار اين است که در هشدار اول ‏امام(ع) همه را به حوادث تاريخى عبرت‌آموز گذشته و حال توجه مى‌دهد، ‏در هشدار دوم به نشانه‌هاى پروردگار در عالم هستى يا آيات قرآنى که ‏بيدارگر است، در هشدار سوم به انذارها و سخنان بيم‌دهنده از سوى اولياء‌اللّه ‏و در هشدار چهارم به اندرزها و نصيحت‌هاى اين مردان الهى توجه شده است ‏که مجموعه اين هشدارها براى بيدارى آنان که کمترين آمادگى دارند، کافى ‏است.‏

امام علی(ع) بعد از دادن هشدارها به لحظات دردآور مرگ و جان دادن ‏و حالاتى که هر بيننده‌اى را تکان مى‌دهد و در فکر فرو مى‌برد تأکید کرده و ‏می‌فرماید: «گويا مى‌بينم چنگال مرگ در پيکر شما فرو رفته و علاقه و ‏آرزوها از شما رخت بربسته، شدايد و سختى‌هاى مرگ و برزخ به شما روى ‏آورده، و حرکت به سوى رستاخيز آغاز شده است و هر يک از شما وارد ‏صحنه محشر مى‌شود، در حالى که همراه او «سائق» و «شاهدى» است؛ ‏فرشته‌اى که او را به‌سوى محشر مى‌راند و شاهدى که بر اعمال او گواهى ‏مى‌دهد.»‏

از آنجا که مرگ در انتظار همه انسان‌هااست و هيچ تاريخ و ‏زمان مشخصى براى آن وجود ندارد و هر لحظه ممکن است به سراغ انسان ‏بيايد، امام علی(ع) آن را به‌صورت يک امر انجام شده، مطرح می‌کند.‏