کد خبر: ۳۶۲۲۶۵۸

تاریخ: ۰۳ مرداد ۱۳۹۶ - ۰۸:۲۲

مهدوی‎امین تشریح کرد:

جایگاه «ذکر» در قرآن

گروه فعالیت‌های قرآنی: مدیرکل تبلیغات اسلامی لرستان با اشاره به این‌که ذکر در اصطلاح به‌معنای به زبان آوردن عبارات، دعاها و آیات قرآنی برای قرب به حق است، اظهار کرد: در آیین اسلامی؛ ذکر از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، آن‌چنان‌که هر نوع عبادتی را در بر می‌گیرد.

حجت‌الاسلام والمسلمین سعید مهدوی‌امین، مدیرکل تبلیغات اسلامی استان لرستان در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، در رابطه با ذکر و انواع آن، گفت: ذکر در ادبیات قرآنی به معنی یاد کردن، فراموش نشدن، بیان و یا به زبان آوردن برخی الفاظ رسیده از ناحیه دین است.
وی ادامه داد: ذکر یکی‌ از پُرکاربردترین واژه‌های قرآنی است که عمدتاً به‌معنای یادآوری و تذکر آمده است، همانند آیه 40 سوره مبارکه بقره که خداوند در آن می‌فرماید: «یَا بَنِی إِسْرَائِیلَ اذْکُرُواْ نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْت ُعَلَیْکُمْ وَ أَوْفُواْ بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِیَّایَ فَارْهَبُونِ» و یا آیه 25 سوره مبارکه ابراهیم که در ان می‌خوانیم؛ «وَ یَضْرِبُ اللّهُ الأَمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ».
مهدوی‌امین با اشاره به این‌که ذکر در اصطلاح نیز به‌معنای به زبان آوردن عبارات، دعاها و آیات قرآنی برای قرب به حق است، تصریح کرد: در آیین اسلامی؛ ذکر از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، آن‌چنان‌که هر نوع عبادتی را در بر می‌گیرد.
مدیرکل تبلیغات اسلامی لرستان ادامه داد: عبادت خداوند که به اشکال مختلفی تجلی پیدا می‏‌کند در صورت ذکر، به شکلی ویژه‌ای ظهور و بروز دارد به‌طوری‌که ذکر خدای سبحان از بارزترین مصادیق پرستش او به حساب می‌آید و باید گفت ذکر خداوند همانند بخش‌های دیگر از عبادت به شکل‌های متعددی متداول می‏شود، مانند ذکر عام و ذکر خاص، ذکر عام آن است که اختصاصی به موجود معین ندارد، بلکه در هر چیزی یافت می‏‌شود، یعنی تمام اشیا به یاد خداوند به سر می‌‏برند، همان‌گونه که در آیه 44 سوره مبارکه اسراء می‌خوانیم: «تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَ الأَرْضُ وَ مَن فِیهِنَّ وَ إِن مِّن شَیْءٍ إِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ وَلَکِن لاَّ تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ إِنَّهُ کَانَ حَلِیمًا غَفُورًا» و ذکر خاص آن است که مخصوص نوع معین از مخلوقات است و در آن‌ها یافت می‏‌شود، مانند ذکر مخصوص فرشته یا مخصوص انسان.
وی با اشاره به این‌که تقسیم دیگر ذکر به لحاظ قلب و قالب است، بیان کرد: این قسم همان است که گاهی از او به ذکر قلبی و ذکر زبانی یاد می‏‌شود، البته چنین تقسیمی مختص به قلمرو انسان نیست؛ زیرا موجودهای ذی ‌شعور دیگر، گاهی به فکر خدا هستند که همان ذکر قلبی آن‌هاست و گاهی به زبان ویژه خویش به نام خدای به سر می‏‌برند که این همان ذکر زبانی آنهاست.
مهدوی‌امین عنوان کرد: ذکر گاهی در برابر غفلت، سهو، نسیان و مانند آن به‌کار می‏‌رود که در این‌گونه موارد به‌عنوان تذکره، تذکّر و نظایر آن استعمال می‏‌شود؛ و زمانی در مقابل خمول و خمود به‌کار می‌‏رود که در این‌گونه موارد به‌عنوانِ نامور، نامدار، نام‌‏آور و مانند آن استعمال می‏‌شود، بنابراین باید گفت در مجموع واژه ذکر در فرهنگ قرآنی به دو دسته پدیده اطلاق می‌شود که با تحلیل به عمل آمده برخی از این مصادیق شامل الفاظ و اذکار، و برخی دیگر شامل اشخاص می‌شوند، بنابراین آنچه در حوزه لفظ قرار می گیرد ذکر لفظی است و آنچه در حوزه اشخاص قرار دارد ذکر وجودی نامیده می‌شود.
ذکر لفظی
مدیرکل تبلیغات اسلامی استان لرستان ذکر لفظی را از دیگر اقسام ذکر دانست و افزود: ذکر به لحاظ ارزش وجودی و درجه‏بندی دارای اقسامی گوناگون است؛ زیرا زمانی به‌لحاظ مذکور سنجیده می‏شود که در این حال، کامل‏‌ترین ذکر، یاد بنده نسبت به خداوند و اسم اعظم اوست، چون مذکوری کامل‏‌تر از خدای سبحان نیست. و زمانی به‌لحاظ ذاکر، بررسی می‏شود که در این وضع نیز کامل‌ترین ذکر، یاد خداوند نسبت به بنده است، چون هیچ یادکننده‏ای همتای خدای سبحان نیست، او همان‌طور که «خیرُ مذکورٍ» است، «خَیْر ذاکرٍ» هم هست.
وی ادامه داد: گاهی به لحاظ کیفیت ذکر از جهت اخلاص ارزیابی می‏‌شود که در این‌صورت نیز کامل‌ترین ذکر یاد خداوند نسبت به شی‏ء معین یا شخص معلوم است؛ زیرا یاد خداوند، منزه از هرگونه آمیختگی به غیر حق و صواب است، چون هر چه از حق محض و محض حق ظاهر شود از آلودگی باطل و ناصواب مصون است و گاهی از جهت کمیت ذکر بررسی می‏‌شود که در این منظر نیز، بهترین ذکر، یاد خداوند نسبت به شی معلوم یا شخص معین است.
مهدوی‌امین بیان کرد: خداوند که شهود محض و محض شهود است، از سهو، غفلت، نسیان و مانند آن مبراست و هرگز نسیان و سهو در حرم امن کبریایی او راه ندارد، همان‌گونه که در آیه 64 سوره مبارکه مریم می‌خوانیم: «و ما کان ربّک نسیّاً» و یا در آیه 61 سوره مبارکه یونس می‌خوانیم: «و ما یعْزب عن ربّک من مثقال ذرةٍ فی الأرض ولا فی السماء»، از آن جهت که تمام عناوین چهارگانه مزبور یعنی بررسی ذکر به‌لحاظ مذکور، ذاکر، کیفیت ذکر، کمیت ذکر، در مظاهر اسماء و صفات خداوند یاد می‏شود، هر کدام از آنان نیز که مقام خلافتش کامل‌تر و تقرب وی به خدای سبحان بیشتر بود ذکر دانی نسبت به او و ذکر او نسبت به دانی، شایسته‏تر خواهد بود.
مهدوی‌امین ادامه داد: بنابریان اگرچه هرکدام از عبادت‌های ویژه، مانند نماز، روزه، زکات، خمس، حج، امر به معروف، نهی از منکر، دعا و مانند آن به جای خود ذکر محسوب می‏‌شود و معنای جامع ذکر و نیز حکمت عام آن همه امور یاد شده را فرا می‏گیرد، اما عنوان ذکر در جای خود عبادت مخصوص است که اثر خاص خود را خواهد داشت و مراد از این نوع ذکر در فرهنگ دینی آن دسته از اذکار است که پایه و شاکله خویش را بر الفاظ دینی بنا کرده است و دقیقاً به ما می‌فهماند برای رسیدن به این نوع از ثواب باید این چنین لفظی تلفظ شوند آن‌چه مهم است این‌که این نوع از ذکر در حوزه لفظ اتفاق می‌افتد نه حوزه‌های دیگر.
ذکر وجودی
مدیرکل تبلیغات اسلامی لرستان ذکر وجودی را از دیگر اقسام ذکر عنوان کرده و افزود: در فرهنگ قرآنی، گاهی ذکر به‌معنای مصدری و وصفی است، مانند یاد خدا بودن، نام خدا را بردن و در زبان جاری کردن و زمانی هم به‌معنای شی‏ء یا شخصی است که خود مصداق ممثل یا مجسم یاد خداست و نیز سبب یادآوری خداوند است چنانکه خود صاحب نام بوده و مایه نامور شدن دیگران می‏‌شود، مانند اطلاق عنوان ذکر بر قرآن‌کریم، البته به شکل ویژه، یا بر شخص رسول اکرم(ص) که این موجودهای نورانی گذشته از آنکه خود ذکر ممثّل و مجسم‏اند سبب احیای نام خدا بر زبان و یاد او در دل‌ها هستند چنانکه مایه نامور شدن جامعه متذکّر به یاد خدا خواهند بود.
وی ادامه داد: دلیل این‌که خداوند در دسته‌ای از آیات قرآن‌کریم، مانند آیه 41 سوره مبارکه آل‌عمران می‌فرماید: «این است که خداوند می‌خواهد به بندگانش بیاموزد تا او را بسیار یاد کنند بارها پیامبر خویش را به ذکر کثیر امر میکند»، بنابراین قرآن کریم ذکر کثیر را صفت مؤمنین و بندگان صالح خداوند بیان می‌کند؛ کسانی‌که از جانب خداوند برای آن‌ها مغفرت و پاداشی عظیم آماده شده است، همان‌گونه که خداوند در آیه 35 سوره مبارکه احزاب می‌فرماید: «والذاکرین الله کثیرا والذاکرات اعدالله لهم مغفره واجرا عظیما».
مهدوی‌امین عنوان کرد: در فتوحات مکیه درباره توصیف ذکر به کثرت این‌گونه آمده است: «ان الله ما وصف بالکثره شیئا الا ذکر؛ و ما امر بالکثره من شیء الا من الذکر»، به عبارت دیگر ذکر کثیر نشان دهنده محبت ذاکر به مذکور است.